Aan tafel zitten deze keer Ward Romp en Thomas van Galen. Romp is universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in de macro-economie van pensioenen en vergrijzing. Thomas van Galen is hoofdstrateeg bij Achmea Investment Management. Recent publiceerde Romp samen met vier andere onderzoekers een paper onder de naam Inflatieonzekerheid, rente en stagflatie tijdens de pensioentransitie. Daarin beantwoorden ze de vraag hoe inflatieonzekerheid de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel beïnvloedt.

Uit het onderzoek blijkt dat zelfs een relatief kleine inflatieschok van 1 procentpunt grote verschuivingen tussen generaties kan veroorzaken. Een dergelijke schok kan ertoe leiden dat een pensioenfonds buiten de bandbreedtes treedt die zijn vastgesteld om de evenwichtigheid te waarborgen. Pensioenfondsen die nog moeten invaren, zouden zich volgens Romp moeten verdiepen in een bijsturingsstrategie. Fondsen die al over zijn, hebben vooral iets te doen op het terrein van communicatie als het eerste uniform pensioenoverzicht (UPO) wordt uitgestuurd.

Van Galen en Romp zijn het erover eens dat toen de transitie begon, de rente als het grote risico werd gepercipieerd; daar zijn veel scenariosets voor beschikbaar gesteld. Van Galen: “Als ik het even platsla, was in de hoofden en harten van mensen inflatie een opgelost probleem uit de vorige eeuw. Maar inflatie is terug van weggeweest en staat boven aan de agenda.”

Het gesprek komt ook op de fase ná de transitie, hoe dan met inflatie moet worden omgegaan en welke instrumenten daarvoor beschikbaar zijn. Romp benadrukt dat de Wet toekomst pensioenen (Wtp) een eerder uitzicht op een koopkrachtig pensioen tot doel heeft. Hoe gaan fondsen straks het inflatierisico accommoderen? De onderzoeker wijst erop dat meer inzicht in het inflatiecijfer van Nederlandse ouderen hierbij behulpzaam zou zijn. “Aan welke producten worden zij blootgesteld, wat is hun inflatiemandje?”

Tot slot gaat het gesprek over een eerlijke vergelijking met het Financieel Toetsingskader (FTK). “Laten we beginnen met een open gesprek”, zegt Romp. “Inflatie is iets wat ons allen overkomt, dat gebeurt niet alleen onder de Wtp.” Van Galen denkt dat in dat kader een goed begrip van de Wtp cruciaal is. “Inflatierisico is niet afhankelijk van de Wtp of het FTK, maar van de economie en hoe die functioneert. Onder beide stelsels zou je daardoor worden geraakt.”

• Het paper Inflatieonzekerheid, rente en stagflatie tijdens de pensioentransitie van Ward Romp, Casper van Ewijk, Damiaan Chen en Sebastiaan Bye
• Uitleg van De Nederlandsche Bank over inflatie en de taak die zij heeft om de prijzen stabiel te houden
• Nederlandse inflatiecijfers in het Dashboard economie van het Centraal Bureau voor de Statistiek

In de podcaststudio schuiven dit keer Jelle Lössbroek en Tarik Uçar aan. Lössbroek onderzoekt de pensioensituatie van migranten bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) en Uçar is uitvoerend bestuurder bij Pensioenfonds Schoonmaak, een fonds waar veel deelnemers een migratieachtergrond hebben. Onlangs publiceerde Lössbroek samen met vier andere onderzoekers het paper Inzicht in de pensioenkloof voor migranten in Nederland.

De groep van gepensioneerde migranten in Nederland is groeiende maar tegelijk vrij onzichtbaar in de ogen van veel mensen, weet Lössbroek. Ook Uçar ziet dat mensen, eveneens in de pensioensector, vaak in bubbels leven en bepaalde assumpties hebben. “Het is moeilijk om je in problematiek te verplaatsen die in je eigen directe omgeving niet speelt.”

De cijfers leggen het probleem bloot: van de gepensioneerden zonder migratieachtergrond leeft 3 procent onder de armoedegrens, onder westerse migranten is dat percentage 6 procent en voor niet-westerse migranten stijgt het percentage naar maar liefst 40 procent. “Dat is echt aanzienlijk, dat verrast altijd iedereen”, zegt Lössbroek. Uçar legt uit dat zijn deelnemers vaak een groot deel van hun AOW missen en dat onmogelijk kunnen compenseren met tweedepijlerpensioen: de gemiddelde uitkering van Pensioenfonds Schoonmaak is € 1600 bruto per jaar.

Het gesprek komt op het paper van Lössbroek. Daarin is geprobeerd om uit alle kennis over de pensioenkloof van migranten een overkoepelende set van verklaringen te destilleren. De belangrijkste aanbeveling is om het aanvraagproces van de aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO) af te schaffen of te vergemakkelijken: de gegevens zijn immers bij de Belastingdienst wel bekend.

Van gepensioneerden die recht hebben op het vangnet, vraagt één op de drie het niet aan, zegt Lössbroek. Dat kan onbekendheid zijn, huiver om toeslagen te verliezen of angst om het bedrag ooit terug te moeten betalen. Uçar slaagde er niet in om zijn eigen moeder te bewegen om de AIO aan te vragen. “Ze was bang dat de huurtoeslag verlaagd zou worden en dat kon ik niet uit haar hoofd praten.”

Lössbroek en Uçar praten daarnaast over de arbeidsmarktproblematiek en culturele factoren die de pensioenvoorbereiding beïnvloeden. “Nauw contact met familie kan behulpzaam zijn, maar ook een hindernis als mensen bijvoorbeeld hun familie in het land van herkomst willen helpen en daar geld naartoe sturen.”

• Het paper Inzicht in de pensioenkloof voor migranten in Nederland van Koen Veldman, Jelle Lössbroek, Kène Henkens en Frank van Tubergen
• Uitleg over de aanvulling vanuit de aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO). Deze is bedoeld voor mensen die in Nederland wonen en een laag inkomen hebben. Bijvoorbeeld omdat ze de geen AOW of geen volledige AOW krijgen.

De Podcast Pensioen & Wetenschap bespreekt in deze nieuwe aflevering de toereikendheid van Nederlandse pensioenen. Bij gespreksleider Jannie Benedictus schuiven Jim Been en Henk-Jan Wondergem aan. Been is universitair hoofddocent economie aan Universiteit Leiden en Wondergem beleidsmedewerker programmadirectie pensioenen bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Been publiceerde recent het paper De toereikendheid van Nederlandse pensioenen, samen met Cindy Biesenbeek, Marike Knoef, Koen Caminada en Kees Goudswaard. Wondergem was betrokken bij een interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO pensioenopbouw) dat gebruikmaakt van dezelfde data.

Het pensioen is voor twee derde van de Nederlandse huishoudens toereikend, concludeert het Netspar-paper, maar voor een flink deel afhankelijk van de vierde pijler; met name woningbezit is een belangrijke conditie. “We weten dat het verzilveren van de eigen woning niet makkelijk is”, zegt Been, die de hoop uitspreekt dat daar in de toekomst meer producten voor op de markt komen. Dat die eigen woning er zo toedoet, kan de ongelijkheid tussen gepensioneerde kopers en gepensioneerde huurders doen toenemen. Wondergem stipt aan dat zowel pensioen in de tweede en derde pijler als de eigen woning fiscaal fors worden gefaciliteerd. “Als je beide niet hebt, dan loop je twee enorme boosts mis.”

Dankzij de onderzoeken wordt het beeld heterogener en kunnen meer groepen in kaart worden gebracht. Zoals de hogere inkomens. “We zien dat in de IT-sector veel mensen geen adequaat pensioen opbouwen”, zegt Wondergem. “Als jij softwaredeveloper bent en 2,5 keer modaal verdient, dan moet je flink wat bijleggen om dat te vervangen.” Tegelijkertijd kunnen hogere inkomens vaak toe met lagere vervangingsratio’s. Been en Wondergem bespreken in dat kader de robuustheid van de 70%-vuistregel. “Hoge vervangingsratio’s zeggen niet per se heel veel voor lage inkomens. Die hebben misschien wel honderd procent nodig”, zegt Been. Meer inzicht in consumptiedata na pensionering zou kunnen helpen om de vuistregel te verfijnen. Maar, zegt Wondergem, de vuistregel geeft wel een houvast en is nog steeds een goede indicatie. 

Ook de positie van andere groepen wordt benoemd, zoals zelfstandigen en migranten. Communicatie en bewustwording zijn hier sleutelwoorden. Voor zelfstandigen door ze te laten zien hoeveel inkomstenbelasting ze extra betalen als ze fiscale faciliteiten laten liggen. Voor migranten om ze te wijzen op de AIO-aanvulling: de Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen waar (te) weinig gebruik van wordt gemaakt.

• Het paper De toereikendheid van Nederlandse pensioenen van Cindy Biesenbeek, Jim Been, Marike Knoef, Koen Caminada en Kees Goudswaard
• Het Interdepartementaal beleidsonderzoek Pensioenopbouw in balans (IBO pensioenopbouw) op de website van de Rijksoverheid

In de podcaststudio schuiven dit keer Marijn Jansen (investment solutions specialist bij Achmea Investment Management) en Gosse Alserda (docent/onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen en beleggingsstrateeg bij Aegon Asset Management) aan. Alserda publiceerde recent samen met Rogier Potter van Loon het paper The Glidepath Puzzle. Hij zag dat lifecycles in de praktijk nogal afwijken van wat theoretisch optimaal zou zijn. Het kan wel wat risicovoller, maar waarom gebeurt dat niet? Hoe is dat ‘gat’ te verklaren, is de vraag die in het paper wordt beantwoord.

Alserda legt uit dat de lifecycles die momenteel worden toegepast vaak impliciet rekening houden met gedragsfactoren zoals verliesaversie. Ze leveren echter meer welvaart op wanneer deze factoren expliciet worden gewogen en geïntegreerd in het ontwerpproces. Ook Jansen beschrijft dat verliesaversie een rol speelt aan de bestuurstafel: als uitslagen flink omlaaggaan, dan gaan deelnemers zich zorgen maken en bellen en daar wordt in meer of mindere mate rekening mee gehouden. Om te bepalen hoeveel gewicht je nu exact wilt toekennen aan de factor verliesaversie, kan het risicopreferentieonderzoek behulpzaam zijn. Jansen tekent aan dat dit nog best complex is en erg zal afhangen van een correcte uitvraag en interpretatie.

Paradoxaal genoeg zou je vanuit de gedragseconomie zo min mogelijk op je uniform pensioenoverzicht moeten kijken, zegt Alserda, terwijl we tegelijk graag willen dat het pensioenbewustzijn in Nederland toeneemt. Jansen voegt daaraan toe dat rekening houden met verliesaversie een adequaat pensioen nooit in de weg mag zitten. Ook bespreken de twee gasten de timing van het onderzoek, nu veel fondsen de oversteek naar het nieuwe stelsel maken en gaan ze in op het laten vervallen van de leenrestrictie voor jongere deelnemers.

• Lees meer over de nieuwe gespreksleider Jannie Benedictus
• Het paper The glidepath puzzle van Gosse Alserda en Rogier Potter van Loon
• Het in de podcast aangehaalde paper Optimal Portfolio Choice for Long-Horizon Investors with Nontradable Labor Income van Luis Viceira

Mathijs van Dijk is hoogleraar financiële markten aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij vroeg zich af wat de financiële consequenties zijn van zulke geconcentreerde portefeuilles. Samen met Andreas Brøgger en Joren Koëter schreef hij hierover een paper dat dit jaar heel veel aandacht kreeg in de pensioensector.

Uit hun bevindingen blijkt dat je voor voldoende risicospreiding meer nodig hebt dan de 30 tot 40 bedrijven die in eerder onderzoek als minimum worden genoemd. Het paper attendeert ook op een nieuw soort concentratierisico: Fear Of Missing Out oftewel FOMO, het risico dat kleine portefeuilles de best presterende aandelen mislopen.

Barbara Bleijenbergh is werkzaam bij PME Pensioenfonds. Als strateeg beleggingen adviseert ze het bestuur van het fonds over het beleggingsbeleid. Ze vertelt hoe het fonds uitgaat van een focusportefeuille die per regio is opgesplitst met in totaal 250 bedrijven en daarnaast een bredere ESG-indexportefeuille. Daarbij staan vragen centraal als: waarin willen we beleggen en welke bedrijven zijn toekomstbestendig?

Gespreksleider Saskia ter Ellen gaat met Bleijenbergh en Van Dijk in gesprek over de afwegingen bij het samenstellen van een beleggingsportefeuille. Volgens Bleijenbergh kiest PME Pensioenfonds bewust voor een genuanceerde aanpak, die het midden houdt tussen breed en geconcentreerd beleggen. Van Dijk gaat verder in op het FOMO-concentratierisico.

• Het paper FOMO in Equity Markets? Concentration Risk in (Sustainable) Investing van Andreas Brøgger, Joren Koëter en Mathijs van Dijk op het open-access-onderzoeksplatform SSRN. Dit paper is nog niet gepubliceerd als Netspar Industry Paper.
• Het in de podcast aangehaalde paper How Many Stocks Make a Diversified Portfolio? van Meir Statman uit 1987, dat 30 tot 40 bedrijven noemt voor een gediversifieerd portfolio, en waarvan Mathijs van Dijk en zijn collega-onderzoekers de bevindingen in hun paper ter discussie stellen.

Anne Balter, universitair hoofddocent aan Tilburg University, stelde zichzelf deze vraag. Samen met collega-onderzoekers Javier Garcia en Nikolaus Schweizer deed zij hier onderzoek naar. Hoofdeconoom Rogier Potter van Loon van TKP is zelfverklaard fan van dit onderzoek waarin heterogeniteit centraal staat. Hij ziet dat de verschillen binnen de groep deelnemers enorm zijn: de ene deelnemer kan wel tien keer meer of minder risicoavers zijn dan de andere.

Heterogeniteit is dus een cruciale factor, zeker wanneer alle uiteenlopende voorkeuren moeten worden vertaald naar een gezamenlijk beleid. In deze podcast bespreekt gespreksleider Saskia ter Ellen het onderzoek met Balter en Potter van Loon. Een belangrijke bevinding is dat de welvaartseffecten voor deelnemers vooral bepaald worden door verschillen in risicopreferenties, en niet zozeer door inkomensprofielen. Dat inzicht is essentieel bij het zoeken naar een werkbaar compromis.

• Netspar Industry Paper: Welvaartseffecten van collectieve investering voor heterogene deelnemers van Anne Balter, Javier Garcia en Nikolaus Schweizer
• Netspar Industy Paper: The impact of uncertainty in risk preferences and risk capacities on lifecycle investment van Anne Balter, Nikolaus Schweizer en Rob van den Goorbergh
• Netspar Industy Paper: Matchmaking in pensioenland: welk pensioen past bij welke deelnemer? van Marike Knoef, Rogier Potter van Loon, Marc Turlings, Marco van Toorn, Floske Weehuizen, Bart Dees en Jorgo Goossens
• Paper: Robust decisions for heterogeneous agents via certainty equivalents van Anne Balter en Nikolaus Schweizer in het European Journal of Operational Research
• Paper: Solving Maxmin Optimization Problems via Population Games van Anne Balter, Johannes M. Schumacher en Nikolaus Schweizer in het Journal of Optimization Theory and Applications
• Paper: Meten is weten: naar meer geluk door accurate risico-optimalisatie van Rogier Potter van Loon in Het Verzekerings-Archief
• Het Servicedocument Nadere onderbouwing risicohouding van de Pensioenfederatie (alleen toegankelijk voor leden), dat Rogier Potter van Loon noemt en waaraan hij meeschreef met Marcel Lever, Chantal de Groot en Mark Irwin

Bij een omslagelement van jong naar oud is er een verschil tussen het financieel nadeel van de deelnemers in het eerste deel van hun levensloop en een later financieel nadeel. Dat is onder meer het geval bij de AOW, waarbij werkenden de pensioenen betalen van gepensioneerden. In een paper waaraan El Ela werkte met Servaas van Bilsen, Roel Mehlkopf en Stephan van Stalborch, hebben de ze vooral gekwantificeerd hoe groot dit omslagelement is.

Volgens Jan Bonenkamp, teammanager ALM bij APG, is het belangrijk dat onderzoek plaatsvindt naar de financiële stromen die in en uit de solidariteitsreserve vloeien. Deze reserve is namelijk een collectief vermogen binnen het nieuwe pensioencontract dat niet toebedeeld is aan persoonlijk vermogen. Gespreksleider Saskia ter Ellen bespreekt met El Ela en Bonenkamp de belangrijkste conclusies uit het onderzoek.

• Netspar Industry Paper: Kwantificering van het omslagelement van de solidariteitsreserve in het nieuwe pensioenstelsel van Servaas van Bilsen, Sliem el Ela, Roel Mehlkopf en Stephan van Stalborch
• Korte uitleg over de solidariteitsreserve op het informatieplatform Werken aan ons pensioen

Raun van Ooijen is onderzoeker en universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen en het Universitair Medisch Centrum Groningen. Hij deed onderzoek naar een betrouwbare manier om het risicodraagvlak van pensioendeelnemers te meten, waarbij ook hun menselijk kapitaal werd meegenomen. Dit gebeurde in samenwerking met Rob Alessie, Marike Knoef en Gonzalo Paz-Pardo. Op welke definitie van risicodraagvlak kwamen ze uit? En hoe wordt hier vanuit de praktijk naar gekeken? Gespreksleider Saskia ter Ellen bespreekt dit met Van Ooijen en Anne Kock, bestuurder bij Pensioenfonds PGB.

Kock ziet een grote correlatie tussen de risicotolerantie en het risicodraagvlak. Zo voelt iemand die minder risico kan nemen dat vaak al zelf aan. Daardoor zal deze persoon ook een lagere risicotolerantie hebben. Van Ooijen vertelt verder dat zijn onderzoek bevestigt dat het menselijk kapitaal een groot onderdeel is van het vermogen van mensen, waarbij er grote verschillen zijn tussen groepen. Dit impliceert dat het belangrijk is om in het pensioenbeleid met deze verschillen rekening te houden. Ziet Kock deze verschillen ook bij Pensioenfonds PGB en hoe gaat het fonds hiermee om in de praktijk?

• Netspar Industry Paper: Het meten van risicodraagvlak op basis van levenslange inkomsten en totale vermogensportefeuilles in Nederland van Rob Alessie, Marike Knoef, Gonzalo Paz-Pardo en Raun van Ooijen
• De pilotversie van de pensioenvergelijkingstool die aan het eind van de podcast naar voren komt; Raun van Ooijen ontwikkelde deze tool samen met Max Groneck van de Rijksuniversiteit Groningen
• Een pagina van de AFM met informatie over risicopreferentieonderzoek voor pensioenuitvoerders
• Uitgebreide uitleg over de risicohouding op het informatieplatform Werken aan ons pensioen

Een belangrijke rol is hierbij weggelegd voor de nutsfunctie. Deze modelleert hoe gelukkig of ongelukkig deelnemers zijn met de uitkomst van hun pensioenbelegging, oftewel het ‘nut’ dat ze eraan beleven. In de nutsfunctie die pensioenfondsen nu hanteren, kijken deelnemers alleen maar naar hun eigen pensioen, onafhankelijk van dat van anderen. Pelsser observeert dat deelnemers in de praktijk de hoogte van hun pensioen juist meten ten opzichte van de generaties om hen heen. Hij onderzocht hoe het beleggingsbeleid zou veranderen als je dit expliciet modelleert door de nutsfunctie aan te passen.

Chantal de Groot, Team Leader Client Servicing bij Ortec Finance, is enthousiast over het onderzoek en vindt dit een goed startpunt. Gespreksleider Saskia ter Ellen gaat in deze podcast met Pelsser en De Groot in gesprek over hoe een aanpassing in de nutsfunctie in de praktijk leidt tot een ander beleggingsbeleid, dat voor jongere deelnemers voorzichtiger is dan zonder die aanpassing. De Groot en Pelsser bespreken verder het belang om rekening te houden met de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel en de invloed daarvan op het beleggingsbeleid.

• Netspar Industry Paper: Optimaal Beleggen met Intergenerationele Benchmarking van Luke Servat, Antoon Pelsser, Rob van den Goorbergh en Mark Irwin
• Antoon Pelsser verwijst aan het eind van de podcast naar een videofragment met twee makaken en hun reactie op ongelijke beloning. Dit fragment komt naar voren in een TED Talk van primatoloog Frans de Waal.

Brüggen en Werker vinden dat de communicatie over pensioenen momenteel nog te ingewikkeld is. In deze podcast gaat gespreksleider Saskia ter Ellen hierover met de twee hoogleraren in gesprek. Zo vertelt Brüggen dat het ontzettend belangrijk is dat pensioenaanbieders de voorkeuren van hun deelnemers goed begrijpen. Ook richten ze hun organisatie het beste in vanuit de deelnemer en niet vanuit de interne processen of de techniek.

Werker noemt in de podcast de heersende opvatting dat communicatie de techniek onvoldoende zou begrijpen. Hij geeft aan dat we het dan te ingewikkeld hebben gemaakt. Niet de instrumenten – met termen als spreiden, solidariteitsreserve en beschermingsrendementen – maar de wensen van deelnemers zouden het beginpunt moeten zijn. Daardoor weet je waarin je ze kunt meenemen en welke afwegingen er allemaal zijn rond de pensioenuitkomsten.

De wetenschappers gaan verder in op het onderzoek dat ze gaan doen vanuit hun nieuwe leerstoelen. Zo zal Brüggen onder de loep nemen welke mogelijkheden er zijn voor meer maatwerk in pensioencommunicatie. Mogelijk kunnen pensioenaanbieders hiermee beter aansluiten bij de behoeftes van deelnemersgroepen. Werker wil daarnaast kijken hoe je met de verschillen tussen deelnemers rekening kunt houden zonder in te boeten op collectiviteit en solidariteit.

• De leerstoelen op de website van Instituut Gak, met ook een omschrijving van de leerstoelen van Lisa Brüggen en Bas Werker.

Deze podcast komt in de plaats van een boekje met een redetekst, zoals dat meestal verschijnt bij een inaugurele rede.

Uit hun onderzoek komen drie factoren naar voren die de kans op het vermijden van pensioeninformatie vergroten: zorgen hebben over je pensioen, problemen hebben met het begrijpen van alle complexiteit rondom pensioen en weinig vertrouwen hebben in de pensioensector. Kan er iets worden gedaan aan de oorzaken van dit probleem en is beleid hierop mogelijk? Gespreksleider Saskia ter Ellen gaat hierover in gesprek met Kène Henkens en Corine Schep, productmanager pensioen bij a.s.r.

Schep geeft aan dat het voor de pensioensector belangrijk is dat hier aandacht voor is. Er wordt veel van de sector verwacht, onder andere op het gebied van keuzebegeleiding van deelnemers. Welke rol kunnen werkgevers spelen in het bereiken van mensen die pensioeninformatie vermijden? En waarom is het belangrijk dat de default van pensioenproducten goed ingericht is? Schep en Henkens hebben het over de mogelijkheden en onmogelijkheden en het belang van benoemen dat dit iets is om over na te denken.

• Netspar Industry Paper: Wie vermijdt pensioeninformatie? Het belang van financiële vaardigheden, vertrouwen en pensioenzorgen van Harry van Dalen en Kène Henkens
• Website van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut  (NIDI), dat is aangesloten bij de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) en geaffilieerd met de Rijksuniversiteit Groningen

De volgende keynotesprekers en perspectieven komen aan bod:

Petra Hielkema: Europese uitdagingen

“De uitdaging in Europa is het pensioengat. 20 procent van de Europeanen heeft het risico dat ze in armoede gaan leven tijdens hun pensioen. In een welvarend deel van de wereld als de EU is dat veel te veel.”

Petra Hielkema is voorzitter van EIOPA, de Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioen.

Prof. John G. Lynch, jr.: interacties tussen systeem en individu

“Het argument voor systeemverandering is dat je grotere effecten hebt op het sociale welzijn door niet op het individu te rekenen om zijn of haar eigen problemen op te lossen.”

Prof. John G. Lynch, jr. is Distinguished Professor aan de Universiteit van Colorado en oprichter van het Center for Research on Consumer Financial Decision Making.

Prof. mr. Lokke Moerel: technologische weerbaarheid

“Inmiddels is het zo dat je niet alleen je informatie moet beveiligen, maar ook al je systemen en netwerken. En ook dat je als pensioenfonds ‘resilient’, dus weerbaar moet zijn. Dat gaat veel verder dan ICT-beveiliging.”

Prof. mr. Lokke Moerel is senior of counsel bij Morrison & Foerster en hoogleraar Global ICT aan Tilburg University.

Prof. dr. Kim Putters: solidariteit en collectiviteit, nu en in de toekomst

“Een stevige en sterke economische basis is belangrijk voor al onze collectieve voorzieningen en zeker ook voor pensioen.”

Kim Putters is voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en universiteitshoogleraar Brede Welvaart aan Tilburg University.

• Lees het algemene verslag van het Jubileumcongres Pensioen & Wetenschap en het verslag van de rondetafelgesprekken met Koningin Máxima.

Wat zijn belangrijke factoren als het gaat om financiële weerbaarheid en hoe hangen ze samen? En welke interventies zijn mogelijk om financiële weerbaarheid te vergroten? Dat zijn vragen die naar voren komen in deze podcast onder leiding van Saskia ter Ellen. Daarin schuift naast Simonse ook Tarik Uçar aan. Hij is uitvoerend bestuurder bij Pensioenfonds Schoonmaak, een fonds waar één op de drie gepensioneerden geen volledige AOW krijgt en soms ook geen AIO-aanvulling vanuit de overheid.

Uçar wijst erop dat de oorzaak van de financiële kwetsbaarheid vaak al teruggaat tot de jaren zestig en zeventig. Daarnaast geldt voor overheidsregelingen als de AIO-aanvulling een aanvraagvereiste, hoewel vaak al bekend is of iemand ergens recht op heeft. Simonse legt uit waarom de vervangingsratio, een veelgebruikte maatstaf voor financiële weerbaarheid, niet voldoet. Ook gaat hij in op het lopende onderzoek naar hoe we deze weerbaarheid vergroten op weg naar de oude dag.

• Het Verkenningsonderzoek financiële weerbaarheid: Op weg naar de oude dag op de website van het Kenniscentrum Psychologie en Economisch Gedrag. Dit onderzoek heeft het Kenniscentrum uitgevoerd in samenwerking met Wijzer in geldzaken.
• Het door Netspar gefinancierde onderzoek Voorkomen van financiële kwetsbaarheid tijdens pensionering: cumulatieve risicofactoren en effectieve interventies op de website van Netspar. Dit onderzoek is van start gegaan in 2025 en is het vervolg op het Verkenningsonderzoek. Olaf Simonse werkt hierin samen met met collega’s Wilco van Dijk en Marret Noordewier van Universiteit Leiden en Verena Seibel en Mara Yerkes van Universiteit Utrecht. Op de onderzoekspagina vind je de contactgegevens van Simonse, voor als je werkt in de pensioensector en meer wilt weten of wilt meedenken over dit onderzoek.
• Uitleg over de aanvulling vanuit de aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO). Deze is bedoeld voor mensen die in Nederland wonen en een laag inkomen hebben. Bijvoorbeeld omdat ze de geen AOW of geen volledige AOW krijgen.

In deze podcast deelt Anja De Waegenaere een opvallende uitkomst van dit onderzoek met gespreksleider Saskia ter Ellen en directeur Arjan Vliegenthart van het Nibud: aangezien de stijging in levensverwachting voor lageropgeleiden langzamer gaat dan voor hogeropgeleiden, zijn lageropgeleiden bij een verhoging van de AOW-leeftijd relatief gezien slechter af. Bovendien hebben zij voor hun pensioenleeftijd gemiddeld gezien al niet meer zo’n goede gezondheid, terwijl hogeropgeleiden in verwachting juist wel nog verschillende jaren in goede gezondheid van hun pensioen kunnen genieten.

Vliegenthart noemt dit een brisante conclusie, die een prominentere rol zou mogen spelen in het huidige pensioendebat. Wat zijn de consequenties van beleidsaanpassingen voor de kwetsbare groepen in de samenleving? Welk beleid zou hierop kunnen inspelen? En hoe kunnen mensen uit verschillende disciplines – zoals econometristen, juristen en arbeidsdeskundigen – samen op zoek gaan naar een oplossing voor dit complexe vraagstuk?

• Netspar Industry Paper: Opleidingsverschillen in sterfte en gezondheid en implicaties van de verdere uniforme stijging van de AOW-leeftijd van Wilma Nusselder en Anja De Waegenaere
• Hoe oud worden mensen in Nederland? Pagina van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over de levensverwachting in Nederland. De AOW-leeftijd hangt vooral af van de levensverwachting die het CBS verwacht.
• De pagina van het Nibud met publieksvoorlichting over pensioen

In deze podcast onder leiding van Saskia ter Ellen schuift Starink aan bij Annemieke Visser-Brons, Chief Commercial Officer bij Athora. Zij herkent zich in het beeld van werkgevers waar te weinig of geen pensioen wordt opgebouwd. Daarnaast zijn er veel zelfstandigen zonder personeel die geen adequate pensioenopbouw realiseren.

Visser-Brons benadrukt dat de discussie hierover ingewikkeld is. Zo zijn er soms goede redenen om tijdelijk minder pensioenpremie in te leggen. Tegelijk is het ontzettend belangrijk om op tijd te beginnen pensioen op te bouwen. Ontdek in deze podcast de opties die Starink en zijn collega-onderzoekers voorstellen voor een adequate pensioenopbouw, waaronder een pensioenplicht voor alle werkenden. Hoe kijkt Visser-Brons hiernaar vanuit de praktijk?

• Netspar Industry Paper: Pensioen voor alle werkenden van Casper van Ewijk, Erik Lutjens, Eduard Ponds en Bastiaan Starink
• Website van Athora, ook bekend van Zwitserleven

Een van die betrokkenen is Rob Bauer, hoogleraar Finance aan Universiteit Maastricht. Zijn universiteit werkt sinds lange tijd op onderzoeksgebied samen met Pensioenfonds Detailhandel. Hij vroeg zich af hoe je op een betere manier dan met vragenlijsten de daadwerkelijke duurzaamheidsvoorkeuren van pensioendeelnemers kunt meten. Een van de problemen van vragenlijsten zijn namelijk de sociaal wenselijke antwoorden die ze kunnen opleveren.

Pensioenfonds Detailhandel ging aan de slag met deze vraag, samen met onder anderen Bauer en politiek wetenschapper Emmeline Cooper. Al snel haakte Louise Kranenburg aan als manager verantwoord beleggen bij het bestuursbureau van het fonds. Ze legt in de podcast uit dat voor het bestuur de resultaten van eerdere vragenlijsten waardevol maar beperkt waren. Er was meer context nodig om keuzes te maken over het beleggingsbeleid. Hoe konden ze bijvoorbeeld deelnemers inbreng geven in de onderwerpen? Of ze het belang ervan laten aangeven?

Dit kwam uiteindelijk samen in de Deelnemersdialoog. Hierbij ging het om de vraag welke overwegingen pensioendeelnemers maken als je ze meer informatie geeft. Bauer en Kranenburg delen hoe zo’n dialoog eruitziet en wat het heeft opgeleverd, zoals 49 concrete aanbevelingen aan het fondsbestuur. Hoe vertaal je die naar acties en welke dilemma’s spelen mee? En wat zijn mogelijkheden om dit door te ontwikkelen, bijvoorbeeld naar een continue dialoog met deelnemers?

• Netspar Design Paper 253: Hoe pensioenfondsen democratiseren? Het ontwerpen van een deelnemersdialoog (DMP) bij Pensioenfonds Detailhandel van Emmeline Cooper en Rob Bauer
• De pagina over de Deelnemersdialoog van Pensioenfonds Detailhandel, inclusief een videoverslag

Welke mogelijkheden heb je om dit zo goed mogelijk in te richten? En kun je eigenlijk wel meten of deelnemers een goede keuze hebben gemaakt? Saskia ter Ellen gaat hierover in gesprek met Bas Donkers en Jonne Niesing. Donkers is hoogleraar Marketing aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Niesing werkt als senior communicatieadviseur bij Stichting Pensioenfonds voor Huisartsen.

Donkers deed met collega’s onderzoek naar keuzebegeleiding bij deze specifieke keuze. Op welke manieren kun je de keuze aanbieden en wat levert dit op? En welke rol spelen visualisaties hierin? Naast deze vragen gaat Donkers in op de grootste bias waar deelnemers bij deze keuze te maken hebben: dat ze geen keuze maken, omdat ze deze zo moeilijk en complex vinden. Oftewel de status quo-bias.

Vanuit de praktijk vertelt Niesing over de uitdaging om deelnemers daadwerkelijk te bereiken en de keuze te laten maken. Hoe pakt zijn werkgever dit aan en stimuleren ze het maken van een actieve en zo bewust mogelijke keuze? En hoe weet je of deelnemers tevreden zijn met deze keuze? Hij deelt de aanpak van Stichting Pensioenfonds voor Huisartsen, waar gemiddeld 85 procent van de deelnemers een actieve keuze maakt.

• Netspar Design Paper 248: Keuzebegeleiding bij de keuze tussen een vast of een variabel pensioen van Bas Donkers, Benedict Dellaert, Marc Turlings, Annemarie van Hekken, Martin van ’t Zet en Iris Wiggerts
• Uitgebreide uitleg over keuzebegeleiding op het informatieplatform Werken aan ons pensioen
• Het dossier keuzebegeleiding op de website van Netspar

Wat is het effect van deze financiële prikkels? En wat bepaalt dat werkgevers zich meer inspannen? Met die vragen ging promovenda Laura Jansen aan de Rijksuniversiteit Groningen samen met haar coauteurs aan de slag. Over de uitkomsten gaat ze in gesprek met Anneloes Goossens, beleidssecretaris Sociale zaken bij werkgeversorganisatie VNO-NCW en MKB-Nederland. Het gesprek wordt geleid door Saskia ter Ellen, directeur kennisdeling bij Netspar.

Ze gaan onder meer in op een wetswijziging van 2013, die ook werknemers zonder vast contract onder de gedifferentieerde premies liet vallen. Jansen vond op basis van haar data geen bewijs voor het mechanisme waarop de wijziging gebaseerd is. Zo leidde de premiedifferentiatie niet tot grotere re-integratie-inspanningen bij deze werknemers.

Goossens deelt in de podcast verder dat 80 procent van het langdurig verzuim niets met het werk te maken heeft. Tegelijk zijn werkgevers er verantwoordelijk voor, zowel financieel als in alles wat ze moeten doen in het kader van de re-integratie. Jansen stelt hier tegenover dat je als werkgever wel iemand in een andere functie kunt accommoderen. Maar hoe pakt dat uit in de praktijk?

• Netspar Design Paper 246: Bepalende factoren van re-integratie-inspanningen voor langdurig zieke werknemers van Viola Angelini, Max Groneck, Laura Jansen en Raun van Ooijen
• Een overzicht van de regels bij ziekte voor werkgevers en werknemers vanuit de Rijksoverheid
• Uitleg voor werkgevers over de gedifferentieerde premie Werkhervattingskas van het UWV

Minou van der Werf is senior onderzoeker en projectmanager bij het Brightlands Institute for Smart Society (BISS) van de Universiteit Maastricht. Ze vertelt in de podcast dat ethische uitdagingen vaak ondergesneeuwd zijn. Daarbij is het niet alleen belangrijk om na te denken over wat mogelijk is, maar ook over wat wenselijk is.

Yuri Leysner is Group Digital Officer bij pensioenuitvoerder APG. Hij geeft aan dat het lastige bij ethiek is dat iets niet altijd goed of fout is. De waarde zit juist in het gesprek met de juiste mensen. Als je een bepaald product bespreekt in een bredere context, dan kun je achter zaken komen waar je geen rekening mee houdt.

Luister naar dit gesprek over onderzoek naar ‘holistisch’ geautomatiseerd financieel advies en de raakvlakken met keuzebegeleiding. Daarbij gaan Van der Werf en Leysner onder meer in op de ethische overwegingen wanneer je hiermee aan de slag gaat. Ook bespreken ze het belang van een definitie van goed geautomatiseerd advies of goede geautomatiseerde begeleiding.

• Netspar Design paper 236: Uitdagingen bij geautomatiseerd financieel advies: Definitie en ethische afwegingen van Robert Gianni, Minou van der Werf, Lisa Brüggen, Darian Meacham, Jens Hogreve, Thomas Post en Jonas Heller
• Uitgebreide uitleg over keuzebegeleiding op het informatieplatform Werken aan ons pensioen
• Het dossier keuzebegeleiding op de website van Netspar

In deze aflevering twee prominente stemmen uit het debat van de afgelopen decennia. Dit debat heeft geleid tot de nieuwe pensioenwet, de Wet toekomst pensioenen (Wtp). We spreken met Peter Gortzak en Theo Nijman. Gortzak is voormalig vicevoorzitter bij de FNV en tot voor kort hoofd beleid bij APG. Nijman is nu nog hoogleraar Econometrie van de financiële markten aan Tilburg University en onderzoeksdirecteur bij Netspar.

In de podcast gaan Nijman en Gortzak in op de rol die de wetenschap speelt in het pensioendebat. Daarnaast bespreken zij de rol die de wetenschap heeft gespeeld in de aanloop naar de huidige pensioenhervormingen. Gespreksleider is Saskia ter Ellen, directeur kennisdeling bij Netspar.

• De NWO-Spinozapremie, de onderscheiding die Lans Bovenberg in 2003 ontving en de aanleiding was om samen met Theo Nijman Netspar op te richten
• Rapport van de Commissie Frijns (2010): Pensioen: “Onzekere zekerheid”
• Rapport van de Commissie Goudswaard (2010): Een sterke tweede pijler. Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen

Daarover gaat onafhankelijk communicatiestrateeg Alfred Kool in gesprek met Theo Nijman, onderzoeksdirecteur Netspar en Jacqueline van Kampen, bedrijfskundige bij Aegon.

Daarover gaat onafhankelijk communicatiestrateeg Alfred Kool in gesprek met Lisa Brüggen, hoogleraar financiële dienstverlening aan de Universiteit van Maastricht en Eveline Smeets, Hoofd Actuariële Zaken van Shell Pensioenbureau Nederland.

Gespreksleider Thomas van Zijl, van BNR Nieuwsradio, gaat in gesprek met Casper van Ewijk, hoogleraar economie Universiteit van Amsterdam en verbonden aan Netspar, en Niels Kortleve, Expert ALM-adviseur bij PGGM.