Aan bod komt een keur aan onderwerpen: Wat is digitale geletterdheid en waarom doet het ertoe bij geschiedenis? Hoe ziet het met digitale ongelijkheid en inclusiviteit? Welke rol speelt ethiek en identiteit in de digitale samenleving? En hoe ziet goed digitaal geschiedenisonderwijs eruit?

*****************

Shownotes:

- Lesmateriaal Kevin: https://geschiedenisendidactiek.wp.hum.uu.nl/

Aan bod komen de definitie en het belang van contextualiseren in het geschiedenisonderwijs, hoe je er als leerling en docent mee aan de slag kunt gaan en ideeën voor de didactische praktijk.

*****************

Shownotes: 

- Bronnendatabase VGN Kleio: https://vgn.nl/bronnen

- Lesvoorbeelden VGN Kleio: https://vgn/nl/lessen

- Specification of Ignorance: https://www.hampshire.edu/sites/default/files/shared_files/Wineburg_main_1.pdf

• Stappenplan RuG + "Dartbord" Universiteit Leiden -->https://expertisecentrum-geschiedenis.nl/wp-content/uploads/VreemdeVerleden.pdf
• Filmpje met uitleg van het Vreemde Verleden: https://www.youtube.com/watch?v=f2cOT0lBz7w
• Proefschrift van Tim Huijgen: https://www.rug.nl/gmw/expertisecentrum-vakdidactiek-noord/geschiedenis/thesis-huijgen.pdf
• Artikel over VR en contextualiseren: https://www.researchgate.net/publication/387190289_Using_Virtual_Reality_to_promote_historical_contextualisation_in_classrooms

- Schema historisch redeneren Carla van Boxtel: https://histoforum.net/2014/historischdenken.html

- Mysteriespel: https://geschiedenisendidactiek.wp.hum.uu.nl/lessen/mysteriespel-verzuiling/

- Leerlingmateriaal AR-project Groningen: Voorbeeld van AR-tour in Groningen is te vinden op De Grote Markt in WO2 - Wintor

- Dimensies-artikel: https://dimensies.nu/alsof-het-echt-is-gebeurd-daar-nr-8-mei-2024/

Firien Dubben, Educatief concept- en leermiddelenontwikkelaar, projectleider leernetwerk burgerschap, uitgever bouwstenen geschiedenis, mede-initiatiefnemer en directeur Humanasium

& Saro Lozano Parra, Universitair Docent Burgerschap en Educatie bij de Universiteit Utrecht.

Aan bod komen o.a. de definitie en doelen van burgerschapsonderwijs, dilemma’s en kansen in het klaslokaal en praktische ideeën en didactische overwegingen voor geschiedenisdocenten.

*****************

Shownotes:

- Website Humanasium: https://humanasium.nl

- Aanvraagformulier met de verschillende mogelijkheden om het materiaal gratis te bekijken of proberen: https://bouwstenen.humanasium.nl/proberen.html

- Goed om te weten voor docenten: Bouwstenen Mens en Maatschappij is een project van Stichting Humanasium. Humanasium is een ANBI (algemeen nut beogende instelling). Dat betekent dat de opbrengst uit de verkoop van licenties van de bouwstenen van leerjaar 1 en 2 direct wordt geïnvesteerd in het beheer en onderhoud en de doorontwikkeling van deze bouwstenen en/of in de ontwikkeling van nieuw lesmateriaal op het vlak van de mens en maatschappijvakken. Als docentgebruiker heb je inspraak in waar deze opbrengst aan wordt besteed. De bouwstenen van leerjaar 3 worden met subsidie van Impuls Open Leermateriaal ontwikkeld en dus gratis beschikbaar gesteld aan het onderwijs.

- Onderzoek Wansink & Damhuis: https://maatschappijenpolitiek.nl/app/uploads/2025/01/MP.2206.damhuis.website.pdf

- Buitenhof - Cankaya & De Bruin: https://www.vpro.nl/buitenhof/lees/in-de-uitzending/2025/11-mei.html

- De drie doeldomeinen van Biesta: https://slo.nl/publish/pages/4507/essay-persoonsvorming-gert-biesta.pdf en https://youtu.be/CLcphZTGejc?si=xHlNuyetvGXrfHcT

- Sam Wineburg - Why Learn History?: https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/W/bo23022136.htmlhttps://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/W/bo23022136.html

Aan bod komen Jeske’s motivatie, dilemma’s en succesvoorbeelden bij activistisch lesgeven in de geschiedenisles en daarbuiten.

*****************

Shownotes: 

Beeldmateriaal om met leerlingen te bekijken en te bespreken:

• Wish (Disney - vooral eindlied) (link: https://www.youtube.com/watch?v=l_Uo79XeWC4&pp=ygUWd2lzaCBmaW5hbCBiYXR0bGUgc29uZw%3D%3D) 
• Speech Mon Mothma (Andor, Disney) (link:https://www.youtube.com/watch?v=BK2qQ5YJ_H8) 
• Provo in de pers (Andere tijden)
• Ze zullen doorgaan (Even tot hier, NPO)
• Onkruit vergaat niet
• Vessel (Women on waves)
• De slag om Amelisweerd (Andere Tijden, Boomzitters)
• Do You Hear The People Sing (Les Miserables) (link: https://www.youtube.com/watch?v=1q82twrdr0U) 
• Mina en haar mannen (Andere tijden)
• Sorry (Dear Future Generation) (link:https://www.youtube.com/watch?v=eRLJscAlk1M&list=PLiqzr0fs0UMa4bAhkaoPJI2El8EjQ0aQ_&index=95&pp=gAQBiAQB)  - Interactieve docu Oorlogsdetective: https://www.zapp.nl/programmas/oorlogsdetective

Algemene tips om beeldmateriaal vandaan te halen:

• Andere Tijden in de Klas: https://schooltv.nl/programma/andere-tijden-in-de-klas/afleveringen
• Nieuwsuur In de klas
• De Avondshow / Lubach - Even tot hier 
• 2Doc - Emotienetwerken, Hester Dibbits: https://www.reinwardt.ahk.nl/lectoraat-cultureel-erfgoed/emotienetwerken/ - Lesmateriaal Ter Info: https://ter-info.nl/lesmateriaal/

Literatuurtips:

- Roman Krznaric, Geschiedenis voor morgen (Utrecht, 2024)

• Studium Generale - Hoe activistisch mag een wetenschapper zijn?
• Villa vdB - Radio 1 - Willeke Slingeland (HU) - 24 april 2025 (link: https://www.nporadio1.nl/fragmenten/villa-vdb/0196682c-0b9c-71bf-b5e4-cbe2e4bbed53/2025-04-24-vertrouwen-in-democratie-daalt-hoe-draaien-we-dat-om) 
• Pedagogies of collapse - Ginie Servant-Miklos
• LLEARN - #19: Frankenstein en de pedagogiek (beetje gek om naar een eigen podcast te verwijzen misschien, maar de pedagogische kant die we bespraken komt hier heel mooi in terug)
• De Correspondent - Protesteren is een ernstige zaak. Maar onderschat de kracht van humor niet, zegt deze historicus (Lodewijk van Oord)
• Remco Campert - Verzet begint niet met grote woorden
• Broom, C. (2015) Empowering students: Pedagogy that benefits educators and learners, Citizenship, Social and Economics Education.
• Didactief - Haal scholieren uit hun eigen kringetje (link: https://didactiefonline.nl/artikel/haal-scholieren-uit-hun-eigen-kringetje) 

Historische voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid:

• Rosa Parks (Claudette Colvin) - in de bus zitten (TV10)
• Onkruit (totaalweigeraars) - schoenen niet uit doen (TV10 + HC Nederland)
• Women2Drive (Saoedi Arabië) - autorijden (TV10)
• Women on Waves (internationale wateren) (HC Nederland)
• We Are Here (kraken door asielzoekers) 
• Occupy Wall Street (HC Nederland)
• Gandhi - verzet tegen Brits imperialisme (HC Britse Rijk (afsluiting): https://www.youtube.com/watch?v=eP-mv5IjFzY&pp=ygUiZ2FuZGhpIGNpdmlsIGRpc29iZWRpZW5jZSBtb3ZlbWVudA%3D%3D) 
• Henry David Thoreau - geen belasting betalen vanwege o.a. slavernij (HC Britse Rijk)
• Demonstratie tegen kruisraketten in Den Haag (TV10, HC Nederland, HC Duitsland) (link: https://www.youtube.com/watch?v=ilbTV2Gip50) 

Een leuke oefening om te doen met leerlingen is nadenken over de concepten utopie en dystopie. Daar kun je allerlei leuke gesprekken over voeren en ze ook laten nadenken over hun eigen utopische samenleving: wat zou er dan moeten veranderen? (Het Vathorst had ooit een thema waarbij leerlingen een nieuwe planeet gingen bewonen en zij moesten dan allerlei keuzes maken over staatsinrichting enzo en dachten hier dan ook over na) Een bijpassende video (wel in het Engels): https://www.youtube.com/watch?v=wyHLLzmNje0&list=PLiqzr0fs0UMa4bAhkaoPJI2El8EjQ0aQ_&index=90 

In deze aflevering spreken Hanneke Tuithof en Thijs Risselada met Arjan Moree: docent geschiedenis en maatschappijleer bij Penta Jacob van Liesveldt in Hellevoetsluis, trainer en onderwijsadviseur bij Toetsrevolutie.

Aan bod komt het boek van Daniel Willingham dat Arjan onlangs vertaald heeft: Slimmer dan je Brein. Hij deelt daarbij theoretische inzichten en praktische tips voor iedereen die zich met onderwijs en leren bezighoudt.

*****************

Shownotes:

- Wees Slimmer Dan Je Brein winnen? Mail jouw motivatie om dit boek te willen lezen naar thijs@toetsrevolutie.nl en maak kans op een exemplaar!

- Meer info over Wees Slimmer Dan Je Brein? Zie: https://telos-uitgevers.nl/

Dit tweede seizoen is vanaf augustus 2025 te beluisteren op het nieuwe podcastkanaal LLEARN from the Past!

Bijv. te vinden op Spotify: https://open.spotify.com/show/42YBlUp5B7gUVlFL5FvQDN

Aan bod komen onder andere de opzet van en betrokkenen bij het geschiedeniscurriculum in Nederland, dilemma’s en tips voor het ontwerpen van je curriculum, en het implementeren van een goed doordacht curriculum in de praktijk. 

**************

Shownotes:

• Redactionele inleiding themanummer curriculumvraagstukken Dimensies door Alderik Visser en Hanneke Tuithof met de actuele ontwikkelingen in onderzoek en curriculum Ten geleide themanummer curriculumontwikkeling (nr. 7 nov 2023) - DIMENSIES
• Themanummer curriculumvraagstukken Dimensies Nummers - DIMENSIES
• Actualisatie kerndoelen | SLO laatste nieuws over de herziening van de landelijke kerndoelen
• www.vgnkleio.nl website van de VGN waar altijd actuele informatie te vinden is over het curriculum
• Afbeelding ontwerptool M&M van Alderik Visser:

Aan bod komen onder andere de definitie, het belang en de maatschappelijke functie van historisch redeneren, en hoe je dit als docent kan opnemen in je lessen curriculum.

************** Shownotes: - History Assessment of Thinking  https://inquirygroup.org/list-history-assessments-thinking 

Iets meer wetenschappelijke achtergrond: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07370008.2018.1499646 (geen open access)

Hulpvragen bij contextualiseren ; Drie fases bij Didactiek van het Vreemde Verleden / Heden 

Dit staat allemaal in de praktische handleiding die in september is verschenen (open access):  https://expertisecentrum-geschiedenis.nl/wp-content/uploads/VreemdeVerleden.pdf.

Proefschrift: https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/65651733/Complete_thesis.pdf

Zweeds onderzoek naar leervragen selecteren voor ontmoetingen tussen culturen; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00220272.2014.956795 Het gaat dan vooral om Figuur 1. Geen open access. 

Actief Historisch Denken;

Hier zijn de drie bundels gratis te downloaden: https://www.koenhenskens.nl/actief-historisch- denken/ 100 werkvormen bij geschiedenis. https://www.uitgeverijvangorcum.nl/product/100-574_Het-grote- geschiedeniswerkvormenboek#:~:text=Het%20Grote%20geschiedeniswerkvormenboek%20bevat%20100,aspect%20van%20de%20geschiedenisles%20centraal

Aan bod komen het belang van taalgericht vakonderwijs en didactiek bij geschiedenis, de plek in het geschiedeniscurriculum, de lespraktijk en aanbevelingen voor docenten.

Op de website van het Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken staan een aantal kennisclips over taalgericht geschiedenisonderwijs.

https://expertisecentrum-geschiedenis.nl/projecten/taalgericht-vakonderwijs/

**************

Shownotes:

- Alle info van Hanneke’s workshops taalgericht vakonderwijs, inclusief Powerpoints, besproken tips en aan het einde de literatuur, zo ook de artikelen vanCarla van Boxtel en Wouter Smets: Geschiedenis en Didactiek | Taalgericht geschiedenisonderwijs (uu.nl)

- Een recente bespreking van het artikel van Carla van Boxtel door Hanneke Tuithof is te vinden in Kleio 1 van 2024.

Publicaties over taalgericht vakonderwijs binnen M&M: zie https://www.expertisecentrum-mmv.nl/algemeen/publicaties/

- Verbeteren van schrijfvaardigheid in de mens- en maatschappijvakken. Handreiking voor opleiders en docenten. Redactie: Jannet van Drie. . ISBN  978-94-90147-14-3

- Taalgericht vakonderwijs en de mens- en maatschappijvakken. Een handreiking voor opleiders en docenten. Redactie Jannet van Drie ISBN 978 94 90147 09 9,

- Stam, B. & Van Drie, J. (2013). Talige dimensies van het geschiedenisonderwijs. Een casestudy. Landelijk Expertisecentrum Mens- en  Maatschappijvakken & Kenniscentrum Educatie Hogeschool Utrecht. https://expertisecentrum-geschiedenis.nl/wp-content/uploads/lemm_hu_talige_dimensies_2013_webversie.pdf

Wetenschappelijke studies:

-    Stoel, G.L. (2017). Teaching towards historical expertise. Developing students’ ability to reason causally in history. Proefschrift Universiteit van Amsterdam. https://dare.uva.nl/search?identifier=1cfaaed8-9929-462e-b2e0-ad1945f1f034 (zie aldaar de link naar de Nederlandse samenvatting).

-    van Driel, J.C.(2024). Reasoning about historical significance: a study on the effects of a reading and writing instruction. Proefschrift Universiteit van Amsterdam. https://dare.uva.nl/search?identifier=3effaaf9-b52f-4421-8a9c-3cf1b624b2bf (zie aldaar Appendix, Samenvatting)

-    van Driel, J. (2023). Aandacht voor taal tijdens de geschiedenisles. Met lees- en schrijfinstructie beter redeneren over historische personen. Kleio, 64(4) 38-41.

-    Holdinga, C.C. (2023). Disciplinary writing. Four empirical studies on historical and philosophical literacy.  Proefschrift Universiteit van Amsterdam. Proloog: https://pure.uva.nl/ws/files/144611464/Front_matter.pdf

-    Holdinga, L., Janssen, T., van Drie, J. & Rijlaarsdam, G. (2022). Het nut van opschrijven. De functie van schrijftaken bij geschiedenis en filosofie nader beschouwd. Dimensies, Tijdschrift voor didactiek van de Mens- en Maatschappijvakken, 4, 97-115.https://dimensies.nu/het-nut-van-opschrijven-nr-4-feb-2022/

Van Drie, J., Braaksma, M. & Van Boxtel, C. (2014). Beter schrijven bij geschiedenis. Effecten van schrijfinstructie op algemene tekstkwaliteit en historisch redeneren. Levende Talen Tijdschrift, 15(3), 3-11. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltt/article/view/884

Algemene informatie Taalgericht vakonderwijs

- Hajer, M. & Meestringa, T. (2022). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Coutinho.

- Website taalgericht vakonderwijs https://www.slo.nl/thema/meer/taalgericht-vakonderwijs/

-    https://www.onderwijskennis.nl/themas/aandacht-voor-taal-in-zaakvak-en-beroepsonderwijs?gad_source=1&gclid=CjwKCAjwkJm0BhBxEiwAwT1AXOWVU3yPrRh8pf9w99fzu2WXTz1SbFXBdVAlYtwUIsWUYaeyg54HTRoCNxsQAvD_BwE

 Aan bod komen onder andere de lespraktijk op het vmbo, de relevantie en actualiteit van het lesmateriaal, het belang van oracy en het examenprogramma.

***********

 Shownotes:

-    cps.nl/oracy

-    Syllabus geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl & tl: https://www.examenblad.nl/system/files/2022/syllabi/syllabus_geschiedenis_en_staatsinrichting_vmbo_2024_7_juli_2022_versie_2.pdf

-    De Macht van Het Verleden: https://podimo.com/nl/shows/de-macht-van-het-verleden

-    Actualisatie kerndoelen: https://www.slo.nl/thema/meer/actualisatie-kerndoelen-examenprogramma/actualisatie-kerndoelen/

-    Vmbo examencommissie: www.vgnkleio.nl

In de eerste aflevering van deze reeks  spreken Hanneke Tuithof en Thijs Risselada met twee deskundigen op het gebied van het schoolvak Mens & Maatschappij:

• Jefta Bego, docent bij de Fontys lerarenopleiding in Tilburg en onderzoeker bij de Hogeschool Utrecht,
• en Milou van Elk, docent bij het Yuverta vmbo Montfoort. 

Aan bod komen de vormgeving van het vak M&M in het Nederlandse VO, alsmede dilemma’s bij en tips voor het vormgeven van M&M in de dagelijkse lespraktijk.

 ***********

Shownotes:

Wat Werkt Als Je Samenwerkt deel 1: 

https://www.expertisecentrum-mmv.nl/wp-content/uploads/Tuithof_2018_watwerktalsjesamenwerkt.pdf

Wat Werkt Als Je Samenwerkt deel 2:

https://www.expertisecentrum-mmv.nl/wp-content/uploads/WatWerktAlsJeSamenwerkt-2.pdf

-    Dimensies.nu, tijdschrift voor (onderzoek naar) didactiek bij M&M