مانیفست شکست روشنفکران

ایده اصلیِ کتاب «سیاستی دیگر: خلق جهان مشترک ایرانی» احداثِ «خانه» است. جامعه به‌مثابه خانه؛ خانه‌ای که همه طیف‌ها و سلیقه‌ها با اهداف و آرمان‌های متفاوت را در بر می‌گیرد و ازقضا این ایده در برابر «بازگشت به خانه» قرار دارد. محمدجواد غلامرضاکاشی باور دارد یکی از مشکلات جدی روشنفکران و نخبگان دولتی نگاه ایدئولوژیک به جامعه بوده و یکی از مصداق‌های جدی این رویکرد ایده بازگشت به خانه است. به اعتقاد کاشی جامعۀ آرمانی و بی‌کم‌وکاستی در گذشته وجود نداشته است که ما طالب بازگشت به آن باشیم. بازگشت به خانه رویکردی ایدئولوژیک به جامعه است که درصدد است اختلافات و تناقضات را نادیده بگیرید. از غلامرضاکاشی باور دارد مدت مدیدی است که روشنفکران و نخبگان سیاسی زندگی روزمره را نادیده گرفته‌اند، در حالی که سیاست از دل همین زندگی روزمره می‌جوشد. بنابراین غلامرضاکاشی می‌خواهد با احداث خانه و با رویکردی غیر ایدئولوژیک دست به خلق جهان مشترک بین ایرانیان بزند. جامعه‌ای که به‌وسیله مردم ساخته شده و قادر است هرم بالای قدرت را تحت تأثیر قرار بدهد و دقیق‌تر، خواسته‌های خود را به صاحبان قدرت القا یا تحمیل کنند. کاشی به معنای واقعی ضد اتوپیا است، اما جامعه‌ای که خود او سودایش را در سر می‌پروراند اتوپیایی است.

استراتژی توسعه؛ صنعت یا کشاورزی

پیرامون مفهوم توسعه، کتاب‌ها و گفت‌وگوهای متعددی منتشر شده و بسیاری از صاحب‌نظران در این ‌باره اظهارنظر کرده‌اند، اما شاید نیاز کنونی و جدی جامعه ما همچنان این باشد که بدانیم توسعه از چه مسیری می‌گذرد و چه دانشی باید پشتیبان توسعه باشد. در این نشست با حضور محمدحسین عمادی و کوروش مرشد سعی داریم این مسیر را پیگیری کنیم. مرشد معتقد است تزریق علم هرگز در روشنفکری دویست‌ساله ما مورد توجه واقع نشده و می‌گوید: در بُعد توسعه علی‌رغم ادبیات موجود، تقریبا هیچ مفهوم گفتمانی مدرن و امروزی وجود ندارد. مفهوم گفتمانی توسعه در جهان جدید، کاربرد علم است. عمادی به بحث خودکفایی اشاره می‌کند و معتقد است بهره‌وری ما در صنعت فولاد، صنایع خودروسازی‌ و همین‌طور در کشاورزی مسئله است و می‌گوید: من خودکفایی را به معنای اینکه هرچه را می‌خواهیم خودمان تولید کنیم، قبول ندارم و به‌عنوان عضو هیئت عالی انجمن کمیته جهانی غذای سازمان ملل خاطر شما را جمع می‌کنم که به این معنا در دنیا یک کشور خودکفا پیدا نمی‌کنید.

دو خرافه ضد علم

درگیری اصلی در خاورمیانه، همه در سایۀ این موقعیت تاریخی است که کشورهایی دارای علم‌اند و کشورهای دیگری صاحب علم نیستند. کشورهایی که صاحب علم هستند، صاحب قدرت و ثروت هم هستند و به بقیه زور می‌گویند. نقطه مقابل این، فقط جذب علم است. کوروش مرشد در مقالۀ  «آیا سنت ما در انحطاط است؟» این نکته را مطرح می‌کند که استقلال بدون تردید شرط لازم توسعه است، اما شرط کافی جذب علم و علمی شدن است و شگردهای اقتصادی و سیاسی نمی‌تواند جانشین آن شود؛ بنابراین جذب علم باید به‌عنوان شرط کافی سرلوحه اهداف ملی قرار دهند تا این استقلال یگانه دیرپا شود.

گم‌گشتگی معنای توسعه

محور بحث‌های کوروش مرشد در بحث توسعه، توسعه تمدنی است. مدلی از توسعه که با تکیه بر علم بتواند سرنوشت استعماری کشور را تغییر دهد. از نظر او شکل استعمار تغییر کرده است. درواقع بعد از معجزه تاریخی ژاپن، استعمار سعی کرد جز منابع، سرنوشت توسعه کشورها را هم به دست بگیرد. او با اشاره به کوشش‌های استقلال‌طلبانه در ایران معتقد است استقلال البته ارزشمند و شکوهمند است، اما به‌تنهایی هدف نیست. هدف این است که ما آهنگ توسعه و توانایی‌مان را دگرگون کنیم.

علیه سرنوشت استعماری

نقطه کانونی بحث کوروش مرشد، توسعه تمدنی است و الگوی چنین توسعه‌ای را کشور ژاپن می‌داند، کشوری که با علم از سرنوشت استعماری خود گریخته است. مرشد باور دارد جهان غرب امر توسعه را با اولویت دادن به مفاهیم علوم اجتماعی به انحراف کشانده است. بنابراین کشورهای در حال توسعه در واقع کشورهای هستند که آگاهانه از از علم به‌مثابه ابزارجدی توسعه عقب نگاه داشته شده‌اند. در بعضی مواقع تأکید بیش از حد بر علم و فلسفه‌ستیزی یا به معنای دقیق‌تر علوم اجتماعی‌ستیزی نگران‌کننده می‌شود که در این گفت‌وگو به آن پرداخته‌ایم. یکی دیگر از بحث‌های مطرح‌شده در این گفت‌وگو، نقش و رابطه فلسفه و دین است. اما از همه مهم‌تر بحث بر سر اهمیت کشاورزی در امر توسعه است که از نظر مرشد مبنای توسعه استقلال کشور، کشاورزی و صنعت متکی بر دانش است.

به مناسبت انتشار کتاب «روایت ناصر فکوهی از مسئله توسعه در ایران»

با براندازی و انقلاب مخالفم

هر یک از صاحب‌نظران عرصه توسعه در حوزه‌های اقتصاد، سیاست و جامعه‌شناسی نظرات خاص خودشان را دارند. اقتصاددانان بر این باورند که برای توسعه و رشد هر کشوری باید اقتصاد را مبنای توسعه قرار داد و سیاسیون معتقدند ‌پیوندی ناگسستنی بین شیوه حکمرانی و توسعه وجود دارد. اما جامعه‌شناسان و صاحب‌نظران اهل فرهنگِ توسعه‌محور اعتقاد دارند که بدون فرهنگ هیچ توسعه جدی و عمیقی روی نخواهد داد. تفاوت اهل فرهنگ با دیگر توسعه‌باوران در حوزه اقتصاد و سیاست این است که آنان با پذیرش شیوه‌های دیگر توسعه، فرهنگ را پیش‌درآمد هر توسعه‌ای قلمداد می‌کنند. ناصر فکوهی نیز از‌جمله این افراد است که برای توسعه فرهنگی قائل به برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت است. در بحث با فکوهی، به غیر از فرهنگ درباره مسائل اقتصادی و سیاسی ایران نیز سخن به میان آمده است.

میهن‌دوستی دموکراتیک

دولت-ملت‌ها پدیده‌ای مدرن هستند و این تفکر نقطه‌ مقابل تفکری است که دولت-ملت را تداوم هویت قومی و فرهنگی ما می‌داند. اختلاف این دو نگرش می‌تواند به دو نوع میهن‌دوستی بینجامد: یکی میهن‌دوستی افراطی یا ناسیونالیسم اقتدارگرا و دیگری میهن‌دوستی گشوده به‌ سوی تجربیات و فرهنگ‌های تازه و به‌ تعبیری ناسیونالیسم دموکراتیک. مردم ایران هر دو نوع ناسیونالیسم را تجربه کرده‌اند؛ نمونه اقتدارگرایی آن را در حکومت پهلوی اول و نوع دموکراتیک آن را در دوره محمد مصدق. بدیهی است که وقتی از ناسیونالیسم دموکراتیک سخن به میان می‌آید، باید از انقلاب مشروطه نیز سخن گفت؛ انقلابی با جریان‌های سیاسی و فکری متفاوت که درصدد بودند تاریخ ایران را دگرگون کنند. همه این طیف‌ها یک انگیزه مشترک داشتند: عشق به ایران و رهایی آن از جهل و بیماری و خرافه. اگرچه مشروطه به خواسته‌های بنیادی خود نرسید، مفاهیمی در این دوره در اذهان مردم و نخبگان حک شده که تا امروز مطالبه بی‌قیدوشرط آن وجود دارد؛ مفاهیمی مانند حکومت قانون، مجلس، آزادی و حقوق ملت. گیرم مطالبه این مفاهیم در دوره‌هایی دچار اوج و حضیض شده باشد اما هرگز انکار نشده و در زمینه تاریخ ایران رسوب کرده و نهادینه شده است. اینک بعد از جنگی کوتاه‌مدت با اسرائیل، بحث میهن و میهن‌دوستی دوباره احیا شده است. دراین‌باره با علیرضا بهتویی، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه سودرتورن سوئد، گفت‌وگو کرده‌ایم.

بانیان ضد روشنگری ایران

رویارویی روشنفکران ایران با مدرنیته، مسئله محوری کتاب «روشنگری و بیم و امیدهای روشنفکران در ایران» علی میرسپاسی است. یکی از بحث‌های اساسی این کتاب، طرح این مسئله است که برخلاف تصور بسیاری، خصومت فکری و سیاسیِ برخی از روشنفکران ایران که در قالب نظریه‌های غرب‌زدگی مطرح شده و ظاهری بومی‌گرا دارد، از سنت ضد روشنگری اروپا یا همان منتقدان رادیکال مدرنیته برآمده است. میرسپاسی در این کتاب از چهره‌های شاخص روشنفکری ایران همچون شریعتی، آل‌احمد، شایگان و جواد طباطبایی نام می‌برد و این جریان را به‌تأسی از هایدگر و دیگر متفکران شاخص این سنت، ضد روشنگری می‌خواند. از نظر میرسپاسی، این روشنفکران، مدرنیته و دموکراسی را عمدتا به‌واسطه اندیشه‌های رادیکال ضد روشنگری متفکران آلمانی و برخی از روشنفکران فرانسوی شناختند که تبارشان به جنبش ضد روشنگری می‌رسد؛ گفتمانی که شاید آینده ایران را به بیراهه کشاند و نوعی انحراف تاریخی در جریان فهمِ روشنگری یا مدرنیته ایرانی پدید آورد.

بازگشت از یک انحراف تاریخی

در این گفت‌وگو، علی میرسپاسی به نکته تازه‌ای اشاره می‌کند. او باور دارد در تاریخ روشنفکری ایران انحرافی صورت گرفته است و این انحراف از جایی آغاز شده که روشنفکران ایرانی به تبعیت از جریان ضدروشنگری آلمان خاصه آرا و اندیشه‌های هایدگر به مقابله با مدرنیته پرداخته‌اند. میرسپاسی معتقد است، استقبال از جریان ضدروشنگری آلمان اشتباه فاحشی بوده که از سوی روشنفکران ایرانی از جمله احمد فردید، جلال آل‌احمد، علی شریعتی و دیگران در ایران تئوریزه شده است. او همچنین می‌گوید، روشنگری رادیکال فرانسه نیز خسارات جبران‌ناپذیری به فرایند مدرنیته ایران وارد کرده است. ایده جایگزین میرسپاسی برای به سرانجام رسیدن مدرنیته در ایران الگوبرداری از روشنگری انگلیس و آمریکا است که در آنها فضیلت و خیر عمومی در دستور کار قرار دارد.

روایتِ خرد، حلقه گمشده توسعه در ایران

نسیم مسیبی: پویش فکری توسعه، کتاب شرق و خانه اندیشمندان علوم انسانی روز چهارشنبه ۷خردادماه مراسم رونمایی از کتاب‌های «روایت مسعود» و «روایت پرویز» را برگزار کردند. در پنل اول این مراسم مسعود نیلی و محسن رنانی درباره مسئله توسعه در ایران سخن گفتند.

محسن رنانی اقتصاددان در این مراسم با اشاره به اهمیت روایت‌گری خرد در مسیر توسعه گفت: روایت سیاستمداران برجسته و کسانی که تصدی امر برجسته را در کشور در حوزه های که مرتبط با توسعه بر عهده دارند امری مهم است چرا که بخش زیادی از فرآیند توسعه در هر کشور به این شکل است که دانش ذهنی افراد به دانش آشکار تبدیل شود و بنابراین ثبت و کدگذاری و ترویج دانش ضمنی یکی از وظایف دستگاه‌های فکری هر کشوری است که متاسفانه در کشور ما اهتمامی به این مسئله ورزیده نمی‌شود.

نیلی در صحبت‌های خود با طرح این پرسش که چرا ‌کشور به این وضعیت دچار شده است، پاسخ داد: «اولین موضوعی که باید در نظر گرفته شود، این است که در حکمرانی کشور‌ تا چه میزان از علم استفاده می‌شود و علم چه جایگاهی در تصمیم‌گیری‌ها دارد؟ دوم اینکه تا چه حد از تجربه‌ جهانی استفاده شده است؟ پاسخ به این سؤالات مشخص است و ما از این منابع بسیار کم استفاده کرده‌ایم».

این اقتصاددان با انتقاد از نبود اجماع میان متفکران ایرانی و نبود تحلیل مشترک هشدار داد که بدون رسیدن به این تحلیل، کشور در شرایط سختی قرار می‌گیرد و سال ۱۴۰۴ نقطه‌ای تعیین‌کننده است که می‌تواند به‌ سوی توسعه یا فقر منتهی شود.

در اتاق‌های دربسته اقتصادی چه می‌گذرد

دکتر مسعود نیلی، تکنوکرات یا دانشگاهی؛ اینها وجوهی انکارناپذیر از شخصیت او است. نیلیِ تکنوکرات منتقدان بسیاری دارد، چراکه او سال‌ها تصمیم‌ساز سیاست‌گذاران اقتصادی بوده است. سیاست‌مدارانی که خود را ملزم به رعایت برنامه هیچ کارشناس اقتصادی نمی‌دانند و بر اساس منافع و گاه جاه‌طلبی‌های خود، در نظرات ارائه‌شده از سوی کارشناسان تغییراتی به وجود می‌آورند که ناخواسته در افکار عمومی و نزد اقتصاددانان منتقد به پای کارشناسان نوشته می‌شود. مسعود نیلی به این امر آگاه است و باور دارد اگر با حضورش در مراکز تصمیم‌گیری اقتصادی و نیز در دانشگاه‌ بتواند اندکی در وضعیت موجود بهبود حاصل کند، خودش را کنار نخواهد کشید. از این‌رو است که او بین نیلیِ دانشگاهی و تکنوکرات تمایزی قائل نمی‌شود. مسعود نیلی آرام و متواضع است اما هرگز از خطاهای علمی چشم‌پوشی نمی‌کند و با جدیت با این خطاها برخورد می‌کند. مهم‌تر از همه، خودش را در موقعیت‌هایی که با اصولش ناهمخوان است، قرار نمی‌دهد. به مناسبت انتشار کتاب «روایت مسعود نیلی از مسئله توسعه در ایران» با او به گفت‌وگو نشسته‌ایم و از سال‌ها تجربه کار در حوزه سیاست و اقتصاد سخن گفته‌ایم. به مناسبت انتشار کتاب «روایت مسعود نیلی از مسئله توسعه در ایران» در انتشارات کتاب شرق با او به گفت‌وگو نشسته‌ایم و از سال‌ها تجربه کار در حوزه سیاست و اقتصاد سخن گفته‌ایم.

دینی ترکمانی: مفهوم «در حال توسعه» تِرمی است که بعد از جنگ جهانی دوم مطرح شد. در دوره‌ای که ادبیات توسعه مطرح شده و نظریه‌پردازی‌هایی صورت گرفت و اقتصاددانان برجسته‌ای مثل آرتور لوئیس و تئودور شولتز برنده جوایز نوبل شدند، تقسیم‌بندی کشورهای در حال توسعه و کشورهای توسعه‌یافته مطرح شد. در حال توسعه، درواقع یک اصطلاح مؤدبانه است که به‌جای توسعه‌نیافته به کار می‌رود و تجربه تاریخی از آن زمان تاکنون نشان می‌دهد برخی از کشورها مثل کره جنوبی که در حال توسعه نامیده می‌شدند خوب عمل کرده‌ و از یک جامعه بسته به یک جامعه باز گذار کرده‌اند. اخیرا هم دیدیم که وقتی رئیس‌جمهورشان بحث کودتاگونه‌ای را طرح کرد، با مخالفت شدید اجتماعی مواجه شد. این جامعه‌ای است که بالغ شده، نظام حزبی دارد و اجازه نمی‌دهد فردی دست به کودتای سیاسی بزند و مسیر طی‌شده را منحرف کند.

.

شریعتی در هجوم منتقدان

زندگی دکتر علی شریعتی حکایت حیرت‌انگیزی است. او که زمانی عکس‌هایش بر در و دیوار شهر بود و نوار سخنرانی‌هایش دست به دست می‌گشت، بعد از گذشت چند دهه از انقلاب، سخنانش یکباره از طرف جریان‌های بی‌نام‌ونشان دستمایه شوخی و خنده قرار گرفت و به‌ صورت پیامک‌ در عرصه عمومی رایج شد. در این پیامک‌ها هر چیز با ربط و بی‌ربطی را به دکتر شریعتی نسبت می‌دادند. طرح آنها شکستنِ اسطوره شریعتی بود که موفق از آب درآمد. کار به اینجا ختم نشد و طیف‌های مذهبی مانند گذشته به او حمله کردند و در مسلمانی او شبهه وارد کردند و تفکر او را التقاطی خواندند. گروهی از مردم گفتند هرچه می‌کشیم، از دست او است که معلم انقلاب بود! اینک با پدیده تازه‌ای روبه‌رو شده‌ایم؛ شریعتی با این اتهام مواجه است که با ساواک همکاری کرده. اما پرسش اساسی اینجاست که چطور یک نفر در آنِ واحد می‌تواند هم معلم انقلاب باشد، هم سوسیالیست یا چریک‌پرور، هم با ساواک همکاری کرده باشد، و بعد از انقلاب نیز یکی از خیابان‌های اصلی تهران به نام او باشد. از‌این‌رو با احسان شریعتی و موسی اکرمی درباره تلقی اخیر از شریعتی و جریان چپ به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

#شریعتی #احسان_شریعتی #موسی_اکرمی #روشنفکری #تاریخ_ایران

برای توسعه، سرمایه‌های نمادین شرط لازم هستند ولی کافی نیستند. ما خیلی سرمایه نمادین داریم، اما چه استفاده‌ای از آنها کرده‌ایم! علی دایی سرمایه نمادین ما بود، ولی ما چه کار کردیم؟ او را مقایسه کنید با دیوید بکام، سرمایه نمادین انگلیسی‌ها. درآمدی که دیوید بکام برای کشورش از طریق توریسم جذب می‌کند، از تمام درآمدی که کل آثار باستانی ایران جذب می‌کند بیشتر است. یعنی زور بکام برای جذب سرمایه برای انگلستان از کل آثار تاریخی ما بیشتر است. ما نه‌تنها بلد نیستیم از سرمایه‌های نمادین‌مان استفاده کنیم بلکه آنها را تخریب می‌کنیم. هم در تخت‌جمشید با چاقو روی سنگ‌ها خط می‌کشیم و هم علیه علی دایی جوک می‌سازیم. فرقی نمی‌کند، علی دایی و تخت جمشید یکی هستند. من زمانی توسعه سیاسی را برای ایران مقدم می‌دانستم. البته در تجربه تاریخی، رشد و توسعه اقتصادی مقدم بر دموکراسی بوده است، یا اینکه شانه به شانه هم پیش می‌آمدند. در تجربه غرب، توسعه سیاسی و اقتصادی همپای هم جلو آمدند. اما در اینجا از مشروطه به بعد این تصور شکل گرفت که توسعه سیاسی مقدم است. خود من تا سال‌های اول بعد از انقلاب تصورم این بود که مسئله ما توسعه سیاسی است، تا حکومت اصلاح نشود و توسعه سیاسی و دموکراسی به وجود نیاید چیزی حل نمی‌شود. انقلاب مشروطیت، انقلاب ملی شدن نفت و انقلاب اسلامی همه دنبال توسعه سیاسی بودند، اما چیزی عوض نشده است. هم رفتار نخبگان سیاسی و مقامات و هم رفتار مردم با آن نخبگان سیاسی تغییر چندانی نکرده است. نه آنها نقدپذیرند و نه مردم جرات نقد دارند. ما تجربه ۱۱۰ سال تلاش سیاسی برای گشودگی سیاسی داریم، جامعه هم خیلی رشد کرده، اما به لحاظ الگوهای رفتاری با اواخر قاجار که انقلاب مشروطیت رخ داد، خیلی فرق نداریم.