ایران جنگ را شروع نکرد

مازیار بهر‌وز از ناگفته‌های دوران عباس‌میرزا و فتحعلی‌شاه و جنگ ایران و روس می‌گوید. او معتقد است آغازکننده جنگ روس‌ها بودند نه ایرانی‌ها، در حالی که برخی مورخان ایران را محرک این جنگ می‌دانند و گاه از عباس‌میرزا نام می‌برند و گاه از علمای برجسته آن دوران، که در تنور جنگ دمیده‌اند.

به مناسبت انتشار کتاب «ایران در جنگ» با مازیار بهروز گفت‌وگو کرده‌ایم.

بانیان ضد روشنگری ایران

رویارویی روشنفکران ایران با مدرنیته، مسئله محوری کتاب «روشنگری و بیم و امیدهای روشنفکران در ایران» علی میرسپاسی است. یکی از بحث‌های اساسی این کتاب، طرح این مسئله است که برخلاف تصور بسیاری، خصومت فکری و سیاسیِ برخی از روشنفکران ایران که در قالب نظریه‌های غرب‌زدگی مطرح شده و ظاهری بومی‌گرا دارد، از سنت ضد روشنگری اروپا یا همان منتقدان رادیکال مدرنیته برآمده است. میرسپاسی در این کتاب از چهره‌های شاخص روشنفکری ایران همچون شریعتی، آل‌احمد، شایگان و جواد طباطبایی نام می‌برد و این جریان را به‌تأسی از هایدگر و دیگر متفکران شاخص این سنت، ضد روشنگری می‌خواند. از نظر میرسپاسی، این روشنفکران، مدرنیته و دموکراسی را عمدتا به‌واسطه اندیشه‌های رادیکال ضد روشنگری متفکران آلمانی و برخی از روشنفکران فرانسوی شناختند که تبارشان به جنبش ضد روشنگری می‌رسد؛ گفتمانی که شاید آینده ایران را به بیراهه کشاند و نوعی انحراف تاریخی در جریان فهمِ روشنگری یا مدرنیته ایرانی پدید آورد.

بازگشت از یک انحراف تاریخی

در این گفت‌وگو، علی میرسپاسی به نکته تازه‌ای اشاره می‌کند. او باور دارد در تاریخ روشنفکری ایران انحرافی صورت گرفته است و این انحراف از جایی آغاز شده که روشنفکران ایرانی به تبعیت از جریان ضدروشنگری آلمان خاصه آرا و اندیشه‌های هایدگر به مقابله با مدرنیته پرداخته‌اند. میرسپاسی معتقد است، استقبال از جریان ضدروشنگری آلمان اشتباه فاحشی بوده که از سوی روشنفکران ایرانی از جمله احمد فردید، جلال آل‌احمد، علی شریعتی و دیگران در ایران تئوریزه شده است. او همچنین می‌گوید، روشنگری رادیکال فرانسه نیز خسارات جبران‌ناپذیری به فرایند مدرنیته ایران وارد کرده است. ایده جایگزین میرسپاسی برای به سرانجام رسیدن مدرنیته در ایران الگوبرداری از روشنگری انگلیس و آمریکا است که در آنها فضیلت و خیر عمومی در دستور کار قرار دارد.

پایانی بر یک مناقشه

عبدالرحمان فتح‌الهی: تحریریه «شرق» میزبان نشستی با حضور محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان و سیدعلی سقائیان، سفیر اسبق کشورمان در ارمنستان بود که به نقد و بررسی کتاب «مناقشه قره‌باغ از آغاز تا پایان» اختصاص داشت؛ اثری به قلم محسن پاک‌آیین که در مردادماه سال جاری و همزمان با انتشار اخباری دال بر امضای موافقتنامه صلح میان جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان، روانه بازار کتاب شد. این کتاب ۱۹۶ صفحه ای انتشارات «فرهنگ سبز»، نگاهی به یکی از پیچیده‌ترین مناقشات منطقه‌ای معاصر دارد که هم چنان به عنوان یک ترومای سیاسی، دیپلماتیک، امنیتی و ژئوپلیتیکی در منطقه قفقاز و در مجاورت مرزهای ایران فعال است. مؤلف در این اثر، پس از بررسی اهمیت ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی به ریشه‌های تاریخی مناقشه قره‌باغ می‌پردازد و سپس تأثیرات منطقه‌ای و بین‌المللی آن را واکاوی می‌کند. پاک آیین همچنین، دلایل ناکامی تلاش‌های میانجی‌گران بین‌المللی در حل این بحران را به دقت بررسی می‌نماید. کتاب حاضر، نقش قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای همچون روسیه، آمریکا، فرانسه و ترکیه را در طول این مناقشه تحلیل کرده و به تحرکات اسرائیل در منطقه نیز اشاره دارد. افزون بر این، کتاب با مروری بر نقش و مواضع رهبری و آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، اقدامات ایران در جنگ‌های اول و دوم قره‌باغ و کمک‌های تهران به باکو در طول این مناقشه را از منظر تاریخی بازخوانی می‌کند.

محسن پاک‌آیین، پیش از این نیز با انتشار خاطرات دوران سفارت خود در کشورهایی همچون زامبیا، ازبکستان، تایلند و جمهوری آذربایجان، توانایی خود در ثبت و تحلیل رویدادهای تاریخی و سیاسی را به نمایش گذاشته است. از دیگر آثار این نویسنده می‌توان به کتاب‌هایی چون «سیاست و حکومت در آفریقا»، «شناخت نومحافظه‌کاران آمریکا»، «از اداره هفتم تا سفارت»، «پنجاه سال مناسبات ایران و تایلند»، «حیدر علی‌اف و دیدگاه دوستی دائمی با ایران» (به زبان آذری)، و ترجمه کتاب «اسلام و مسلمانان جهان» اثر ماهاتیر محمد با عنوان «جهانی که در آن به سر می‌بریم»، اشاره کرد. همچنین، کتاب‌های سبز کشورهای میانمار، لائوس و زامبیا نیز از دیگر آثار او هستند. این نشست، فرصتی بود تا علاقه‌مندان به مسائل سیاسی و تاریخی، با نگاهی نو و تحلیلی به یکی از مهم‌ترین حوزه مناقشات منطقه‌ای بنگرند و از زاویه دید محسن پاک‌آیین و سیدعلی سقائیان، روایتی تازه از مناقشه قره‌باغ را تجربه کنند.

• شاملو یک استعاره است

در دوره بعد از انقلاب شاملو همچون روشنفکر مدرن دوره تأمل و بازبینی را می‌گذراند، مانند آنچه در محمد مختاری هم می‌توانیم ببینیم. منتها کماکان اینجا محور اندیشه و سخن شاملو تأکید و تمرکز بر انسان است؛ اگر چند کتاب بعدی او را نگاه کنید، به تناوب تأمل در مورد انسان، جایگاه انسان، تأمل در خود زمین و نابسامانی اوضاع پیداست. در این دوره نوعی گرایش فلسفی در شعر شاملو وجود دارد. نوع دیگری از تأمل، تأمل هستی‌شناسانه در شعر شاملو دیده می شود. در شعر شاعران ما، از شهریور بیست تا دهه شصت، مفهوم آزادی کمتر به چشم می‌خورد. اگرچه در شعر مشروطه، یکی از مفاهیم و مضامینی که بسیار تکرار می شد، مفهوم آزادی بود. اتفاقا شاملو یکی از کسانی است که در کار او با مفهوم آزادی، آزادی در وجه سیاسی نه آزادی در وجه فردی، مواجه هستیم و تأکید و تمرکز او بر آزادی و استقلال [ناوابستگی به قدرت] است، تا حدی که نام‌گذاری عمومی برای شاملو که مورد پذیرش همه قرار گرفت، «شاملو، شاعر آزادی» است.

کتاب «امپراتوری‌ها و آنارشی‌ها» نفت را به‌عنوان بازیگر اصلی در سیاست کشورهای خاورمیانه مورد واکاوی قرار می‌دهد و تاریخچه مختصر نفت در خاورمیانه را روایت می‌کند. فریدون مجلسی، دیپلمات سابق و نویسنده و مترجم، در بررسی و تحلیل این کتاب، معتقد است این کتاب از منظر ما ایرانی‌‌ها بسیار جالب است و با برقراری پیوند میان وقایع سیاسی ایران و جهان، امکان درک عمیق‌تری از تاریخ نفت در ایران را فراهم می‌کند.

«نفرین نفت» یا «پارادوکس ثروت» عبارتی‌اند که اغلب دربارۀ تجربۀ کشورهای نفت‌خیز، نه‌تنها در مفهوم اقتصادی که در مسائل سیاسی‌امنیتی و اجتماعی نیز مطرح است. درواقع، بخش زیادی از ثروت نفتی به سمت نخبگان قدرتمند سرازیر شده و انگیزۀ توسعۀ دیگر منابع درآمد را کاهش داده است. بااین‏حال، برخی کشورها سعی کرده‌اند با توزیع مجدد ثروت از طریق طرح‏های رفاهی سخاوتمندانه و تنوع بخشیدن به اقتصاد خود، به این مسائل هم بپردازند. اما موضوع بسیار فراتر از اینهاست. امروزه پدیدۀ نفت در قالب پدیده‏ای خوب یا بد ساختارهای سیاسی خاورمیانه را شکل داده است، هرچند برای برخی کشورهای نفت‌خیز رفاه و قدرت به ارمغان آورده و آنها را به ردۀ کشورهای طرازاول رسانده و چنان می‌نماید که از نظر رفاهی و معیشتی دیگران را پشت‌سر گذاشته‌اند؛ اما شکست دولت‏ها در تحقق انتظارات مردم در اجرای اصول دموکراسی و رعایت حقوق شهروندی براساس آزادی‌های برحق مدنی مسجل است و نتیجه‌اش را می‌توان در شکل‌گیری بهار عربی دید که سرکوب‏هایی را در پی داشت.

باطل‌السحر زندان

نجف دریابندری، مترجم برجسته و ادیب و نویسنده معاصر در 15 اردیبهشت‌ماه سال 1399 در اوج پاندمی کرونا درگذشت و متأسفانه به همین دلیل چنان‌که شایسته و درخور جایگاه این روشنفکر ادبی بود بدرقه‌ شکوهمند او میسر نشد. در آستانه سالمرگ این مترجم نامدار در برنامه «برخورد» این هفته با اکبر معصوم‌بیگی و حسین فراستخواه درباره جایگاه زنده‌یاد نجف دریابندری در ادبیات و فرهنگ و به‌طور کلی عرصه روشنفکری، همچنین فعالیت حزبی و سیاسی او به گفت‌وگو نشسته‌ایم. معصوم‌بیگی، دریابندری را از نسلی می‌داند که ترجمه و نوشتن را از زندان آغاز کردند و ازقضا تعداد پرشماری از برجسته‌ترین چهره‌های ادبی ما از این جمله‌اند. در عین حال که هر دو میهمانان این هفته از مشخصه کار ادبیِ دریابندری یعنی نثر مرسل او سخن گفتند

جوانشیر، در برنامه «برخورد» با اهمیتِ «كاپیتال» ماركس به‌عنوان متنی بنیادین و مبنایی كلاسیك در حوزه اقتصاد و اقتصاد سیاسی آغاز شد و در جلسه دوم این نشست به خود درس‌گفتارهای جوانشیر در زندان اوین رسید؛ از ماجرای برقراری كلاس‌های درس «كاپیتال» و ایده تدریس جوانشیر در زندان اوین، تا چگونگی گردآوری آن درس‌گفتارها و صداهای ضبط‌شده جوانشیر و زمینه و زمانه‌ای كه تدریس «كاپیتال» از طرف یك زندانی سیاسی معتقد به ماركسیسم و زیر اعدام را ممكن کرد. اكبر قنبری در این نشست از فضای نقد و بحثی می‌گوید كه ابتدای دهه 60 شكل گرفته بود و اینكه جریان مذهبی كه به قدرت رسیده بودند، این ضرورت را حس می‌كردند كه باید آرا و دیدگاه‌های ماركس درباره اقتصاد را دست‌كم به‌عنوان معارضی فكری بشناسند و توان درك «كاپیتال» را داشته باشند. موسی اكرمی، استاد فلسفه علم نیز به شوق، دقت نظر، بیان روشن و واضح و بدون پیچیدگی درس‌گفتارهای جوانشیر اشاره می‌كند كه کتاب را بسیار خواندنی کرده و معتقد است خواندن «کاپیتال» ضروری است